کوکم کن تا کلمه‌ها جاری شوند

مقدمه‌ی مترجم

متن پیش رو برشی است از کتاب فیلیپ کی. دیک: از زبان خودش؛ حاصل ساعت‌ها گفت‌وگوی صمیمانه، عمیق و گاه جنون‌آمیز گِرِگ ریک‌من و فیلیپ کی. دیک در سال‌های پایانی عمر فیلیپ (اوایل دهه‌ی ۸۰ میلادی). ریک‌من در این گفت‌وگوها تریبون را تمام‌وکمال به خودِ دیک سپرده‌است تا بی‌واسطه و با همان لحن منحصربه‌فردش از جهان‌بینی، ترس‌ها، شیوه‌ی نوشتن و فلسفه‌ی خاصش بگوید. قطعه‌ای که برای ترجمه انتخاب کرده‌ام (از فصل ششم کتاب)، گفت‌وگویی است درباره‌ی سال‌های آغازین ورود دیک به دنیای نویسندگی، عادات عجیب‌وغریبش در حین کار، و بازیگوشی‌های ذهنی‌اش با مفاهیم ادبی و فلسفی. ناگفته نماند که نوشته‌های داخل کمانک (…) را خودِ گِرِگ ریک‌من اضافه کرده. از این گذشته پانویس‌های توضیحی به قلم این‌جانب است.

کوکم کن تا کلمه‌ها جاری شوند

گِرِگ: چی شد که رفتی سراغ نوشتن؟

دیک: مادرم نویسنده بود، یا دلش می‌خواست نویسنده‌ای بشه که کارهاش چاپ می‌شن. رمان و داستان کوتاه می‌نوشت. یه بار یه داستان کوتاه فروخت به یکی از این مجله‌های دم‌دستی به اسم فمیلی سرکل^۱. چهل دلار بابتش گرفت. کل چیزی که فروخت همین بود و بس. ولی این فکر افتاد تو سرم که نوشتن کار خیلی مهمیه.

اولین رمانم رو وقتی سیزده‌ساله بودم نوشتم. وقتی راهنمایی بودم، یا شاید ابتدایی، تایپ ده‌انگشتی رو خودآموز یاد گرفتم. کلاس شیشم هفتم بودم؛ با کتاب مادرم که توی کلاس ماشین‌نویسی ازش استفاده می‌کرد، تایپ کردن رو یاد گرفتم. کتاب رو برداشتم و یاد گرفتم. یه رمان نوشتم به اسم بازگشت به لی‌لی‌پوت^۲. چندان چنگی به دل نمی‌زد.

گِرِگ: بر اساس کار [جاناتان] سوییفت؟

دیک: برداشت آزاد از کار سوییفت بود. توش پُرِ زیردریایی بود.

گِرِگ: بعدِ اون ماجرا با آداب خاصی می‌نویسی؟ نویسندگی حسابی راضی‌ت می‌کنه؟ از اون کارهاست که دوست داری انجام بدی... یا این‌که دست خودت نیست؟

دیک: (می‌خندد) آره، «دست خودم نیست». کافیه کوکم کنی تا برم پشت ماشین‌تحریر.

نوشتن واسه من یه کار عادیه. همون قدر برام عادیه که برای بقیه بادوم‌زمینی خوردن، سینما رفتن یا زدن به دلِ جاده. نوشتن یعنی زیردستی‌م رو می‌زنم زیر بغل و همه جای آپارتمان با خودم می‌برم. همیشه‌ی خدا دارم یادداشت برمی‌دارم. عاشق نوشتنم. اگه مشغول کار روی چیزی نباشم که قراره چاپ بشه، فقط یادداشت برمی‌دارم، یادداشت‌های تموم‌نشدنی. بیش‌ترشون هم فلسفی‌ان. مثلاً می‌رم درباره‌ی یه فیلسوف تحقیق می‌کنم و هفته‌ها وقت می‌ذارم و در موردش می‌نویسم. همین‌جوری می‌شینم و می‌نویسم. خودت می‌دونی که این یادداشت‌ها رو نمی‌شه فروخت. یه پشته کاغذ دارم، ششصد هزار کلمه.^۳

نوشتن واسه من یه کار عادیه. همون قدر برام عادیه که برای بقیه بادوم‌زمینی خوردن، سینما رفتن یا زدن به دلِ جاده.

قلمت این‌طوری روون می‌شه، اون‌قدر که می‌تونی افکارت رو بیاری روی کاغذ. خیلی مهمه آدم توانایی همچین کاری رو داشته باشه. فوق‌العاده‌ست. اصلاً وقت تلف کردن نیست.

و وقتی مشغول خوندنی... خوندن روی دیگه‌ی سکه‌ست، دائم باید بخونی. اون‌جاست که تعبیرهایی رو که بقیه به کار می‌برن شکار می‌کنی. داشتم یه مقاله‌ی فلسفی می‌خوندم که می‌گفت هیوم به فلان و بهمان معتقده، و لاک معتقده به «چیزی که نمی‌دانم چیست».^۴ چه تعبیر معرکه‌ای!

همین چند روز پیش تو بریتانیکا به یه پاراگرافی برخوردم که شبش برای پال (ویلیامز)^۵ خوندمش. به نظرم یکی از بامزه‌ترین پاراگراف‌هایی بود که تا حالا خونده بودم، با این‌که اصلاً قرار نبود خنده‌دار باشه. توی یه کتابِ مرجع اومده. درباره‌ی سیلا و کاریبْدِس^۶ نوشته شده، همون دو تا بلایی که دو طرفِ یه تنگه هستن. اگه بپیچی چپ با سیلا روبه‌رو می‌شی، اگه بپیچی راست با کاریبْدِس. اصطلاح «بینِ سیلا و کاریبْدِس»^۷ یعنی چه این کار رو بکنی چه نکنی، کارِت زاره.

خلاصه درباره‌ی کاریبْدِس حرف می‌زنن و نوشته: «کاریبْدِس که زیر درخت انجیری در ساحل روبه‌رو، در فاصله‌ی تیررس کمان، کمین کرده بود، روزی دو بار اقیانوس را می‌بلعید و باز بالا می‌آورد و برای کشتی‌رانی مهلک بود.» (می‌خندد). من باشم می‌گم معلومه که مهلک بوده! بالا آوردنِ کلِ دریای مدیترانه اون هم روزی دو بار، قطعاً برای کشتی‌رانی مهلکه!

حالا می‌بینی؟ من این‌جوری می‌خونم و کیف می‌کنم که نویسنده تو همون یه جمله همه چیزهایی رو که لازمه درباره‌ی کاریبْدِس بدونی آورده. الان من تصور کاملی از کاریبْدِس تو ذهنم دارم، فقط هم با همین جمله‌ی موجز و معرکه. این موجود «برای کشتی‌رانی مهلک» بوده. دیگه لازم نیست چیزی درباره‌ی کاریبْدِس بگن. الان دیگه دقیقاً می‌دونیم اون بدبخت‌ها وقتی به کاریبْدِس برمی‌خوردن چی می‌دیدن. در واقع این موجودْ گرداب بوده.

خلاصه این‌جوری می‌خونم و می‌نویسم. داشتم (خورخه لوئیس) بورخس می‌خوندم (همان خیال‌پرداز آرژانتینی). پال برام بورخس فرستاده بود.

من مثل تو نیستم که گفتی اگه از یه نویسنده خوشت بیاد می‌شینی همه کارهاش رو می‌خونی (اشاره به حرفی که درباره‌ی نحوه‌ی آشنایی‌ام با فیل دیک به او زده بودم). پیش خودم خیال می‌کنم بورخس خونده‌م، ولی یه کتاب بیش‌تر ازش نخونده‌م.

گِرِگ: خب، من هم همین تصور رو درباره‌ی کارهای فلوبر دارم، ولی کلاً یه کتاب ازش خونده‌م.

دیک: شرط می‌بندم مادام بوواری رو خوندی.

گِرِگ: آره.

دیک: فلوبر احتمالاً کتاب دیگه‌ای هم داشته که سوگُلی‌ش بوده، ولی کسی نخوندش.

گِرِگ: آره، داشته! بووار و پکوشه،^۸ هیچ‌کس هم نمی‌خوندش. داستانش درباره‌ی آدم‌هاییه که یه فرهنگ‌نامه‌ی بزرگ از اطلاعات غلط جمع می‌کنن.

دیک: شبیه بورخسه، مگه نه؟ مثل بتهوونه؛ قطعه‌ی موردعلاقه‌ش از کارهای خودش پیروزی ولینگتون^۹ بود، و کار به جایی رسید که مجبور شدن به زور جلوش رو بگیرن که نره روی سکو و ارکستر رو رهبری کنه.

(در این اثنا فیل تعارف کرد از بین دو تا ساندویچی که پیشاپیش به هوای آمدن من خریده بود، یکی را انتخاب کنم.)

دیک: یه ساندویچ واسه تو گرفتم، یه ساندویچ واسه خودم، و تو باید انتخاب کنی کدوم رو می‌خوای. اما انتخابت محدود به دو تاست. سؤال صفر و یکیه.^۱۰

گِرِگ: مثل اون عبارت خودت: «آره یا نه... یکی رو انتخاب کن» که توی کارهات هست. عاشق این عبارتم.

دیک: زنم، اَنی، همیشه این رو می‌گفت.

گِرِگ: ... می‌خواستم درباره‌ی کلمه‌ی grate^۱۱ ازت بپرسم. تا حالا بهش دقت کرده‌ای؟ بگی‌نگی تو همه کتاب‌هات وقتی یه شخصیت عصبانی می‌شه، با حالت grate جواب می‌ده.

دیک: توی مقاله‌ت متوجه این نکته شدم و با خودم گفتم حتماً داره به چیزی اشاره می‌کنه که تکیه‌کلام منه، ولی خودم با تکیه‌کلام‌های خودم آشنا نیستم.

گِرِگ: خب، چون همه کتاب‌هات رو فشرده و پشت‌سرهم خوندم متوجه این مورد شدم. کلمه‌ی grate رفت رو مخم،^۱۲ و دیدم تو همه کتاب‌هات هست، دست‌کم یه بار.

دیک: خنده‌داره آدم چه‌طور می‌افته رو دورِ... (دیدنِ این‌جور چیزها). دیگه ول‌کنت هم نیست. همیشه‌ی خدا جلو چشمته. مثلاً یه بار یکی از دست‌نوشته‌هام رو می‌خوندم یه‌هو به نظرم اومد کلمه‌ی said رو خیلی زیاد تکرار کرده‌م. می‌دونم روی کاغذ بهم یاد داده‌ن که استفاده از said اشکالی نداره و نباید سعی کنیم از کلمه‌هایی مثل expostulate^۱۳ و ejaculate^۱۴ و بقیه‌ی جایگزین‌های said استفاده کنیم. (اما) دیدم کلمه‌ی said هفده بار تو یه صفحه اومده!

و بعدش تو هر صفحه هیچ کلمه‌ی دیگه‌ای نمی‌دیدم جز said.

فقط باید یاد بگیری باهاش کنار بیای. بابت کلمه‌ی grate عذر می‌خوام. دیگه هیچ‌وقت ازش استفاده نمی‌کنم. (می‌خندد)

۲۲ آوریل ۱۹۸۱