در سال ۱۹۶۲، خولیو کورتاسار در هاوانا روبهروی نویسندگان کوبایی ایستاد تا به پرسشی دشوار پاسخ دهد: نویسندهی متعهد چهگونه میتواند صدای زمانهاش باشد، بیآنکه ادبیات را به شعار و نوشتههای همهفهم تقلیل دهد؟
برشهایی از «برخی جنبههای داستان کوتاه»
،،
رمان و داستان کوتاه را میتوان با سینما و عکاسی قیاس کرد؛ فیلم در اصل نظامی گشوده و رمانگونه است، در حالی که عکسِ استادانه مبتنی بر محدودیتی دقیق و از پیشتعیینشده است که بخشی از آن توسط میدان دید محدود دوربین تحمیل شده و بخشی دیگر توسط آن نگاه زیباشناختی که عکاس آگاهانه در همان محدودیت به کار میبندد.
،،
یکی از نویسندههای آرژانتینی که عاشق بوکس بود به من میگفت در این نبرد میان متن پرکشش و خوانندهاش رمان همیشه با کسب امتیازِ بیشتر پیروز میشود، اما داستان کوتاه باید با «ناکاوت» پیروز شود. این حرف پُربیراه نیست، چراکه رمان بهتدریج اثراتش را بر خواننده میانبارد، ولی داستان کوتاهِ خوب از همان جملات آغازین، گزنده و کاری و بیرحم است.
،،
کافی است از خودتان بپرسید چرا فلان داستان بد است. بد بودن داستان ربطی به مضمونش ندارد، چون در ادبیات مضمون خوب و بد محلی از اعراب ندارد، تنها «پرداخت خوب» یا «پرداخت بد» وجود دارد. همچنین داستان به این دلیل که شخصیتهایش فاقد جذابیتاند بد از کار درنمیآید، چراکه وقتی نویسندهای چون هنری جیمز یا فرانتس کافکا به یک «سنگ» میپردازد، همان سنگ هم جذاب میشود. داستان زمانی «بد» از کار درمیآید که بدون تنش نوشته شود.
،،
اگر به داستانهایی بیندیشید که نتوانستهاید فراموششان کنید، خواهید دید که همگی یک ویژگی مشترک دارند: آنها کانون پیونددهندهی واقعیتی هستند که بینهایت پهناورتر از خود قصهشان است، و از همین رو با نیرویی در ما اثر میکنند که هرگز از ظاهر فروتنانه و ایجاز متنشان گمان نمیرفت. هر داستان ماندگاری همچون دانهای است که درختی غولآسا در آن خفتهاست. آن درخت در وجود ما خواهد بالید و در حافظهمان سایه خواهد گستراند.
جستار مشهور «برخی جنبههای داستان کوتاه»۱ در واقع متن سخنرانی خولیو کورتاسار، نویسندهی بزرگ آرژانتینی، است که اواخر سال ۱۹۶۲ در جریان نخستین سفرش به کوبا، در حضور جمعی از نویسندگان و مخاطبان کوبایی در هاوانا ایراد شد. این متن که بیتردید یکی از مهمترین، شاعرانهترین و راهگشاترین مانیفستهای نظری دربارهی ماهیت داستان کوتاه مدرن و نسبت ادبیات با تعهد اجتماعی است، نخستین بار سال ۱۹۶۳ در مجلهی کاسا دِلاس آمِریکاس۲، مهمترین تریبون نویسندگان آمریکای لاتین در دههی ۱۹۶۰، به چاپ رسید و بعدها در سال ۱۹۷۱ در نشریهی کوادرنوس ایسپانوآمریکانوس۳ و در سال ۱۹۷۳ در کتاب خانهی مورلیها۴ به کوشش خولیو اورتگا بازنشر یافت.
ترجمهی فارسی پیش رو ابتدا بر پایهی برگردان انگلیسی این جستار به قلم آدن دبلیو. هِیز۵، استادیار وقت گروه زبانهای مدرن دانشگاه سنت لارنس، انجام گرفت، اما از آنجا که ترجمهی انگلیسیِ یادشده گاه بخشهایی از متن را تلخیص کرده بود و برخی ظرایف بلاغی و استعارههای درخشان کورتاسار در گذر از زبان واسطه کمرنگ شده بود، متن حاضر جملهبهجمله با متن کامل اسپانیایی (نسخهی مندرج در کتاب خانهی مورلیها، ۱۹۷۳) مقابله، تکمیل و بازنگری شدهاست تا دقت نظری و طنین شاعرانهی نثر کورتاسار در زبان فارسی تا حد ممکن حفظ شود. شایان ذکر است که تمامی پانویسهای توضیحی این جستار افزودهی مترجم فارسی است.
مقدمهی مترجم انگلیسی
خولیو کورتاسار سال ۱۹۱۴ در بروکسل و از پدر و مادری آرژانتینی به دنیا آمد. او در حومهی بوئنوس آیرس بزرگ شد، در یکی از شهرهای استانیِ آرژانتین به شغل دبیری پرداخت و همزمان شروع به نوشتن کرد. آثار ادبی او بسیار متنوع بودهاند: مجموعهای از غزلها، یک منظومهی روایی دراماتیک بر اساس داستان اساطیری مینوتور، رمانهایی از جمله اثر بسیار موفق لِیلِیبازی۶ (۱۹۶۳)، مجموعهای از قطعات طنز، ترجمهی رابینسون کروزوئه و داستانهای اَلن پو، و البته داستانهای کوتاهی که او را به شهرت رساندند. فیلم آگراندیسمان۷ ساختهی میکلآنجلو آنتونیونی، بر اساس داستانی با همین نام از مجموعه داستان پایان بازی۸ کورتاسار ساخته شدهاست. کورتاسار از سال ۱۹۵۲ در اروپا، عمدتاً در پاریس، زندگی و کار کرد.
در اینجا کورتاسار خطاب به مخاطبان کوبایی، میکوشد سازوکار داستان کوتاهِ خوشساخت را از منظر تأثیری که بر خواننده میگذارد تشریح کند. او همچنین نقش ادبیات در جامعه را پیش میکشد، بهویژه در جوامعی مانند اکثر کشورهای آمریکای لاتین که شکافهای موجود میان دارا و ندار، و باسواد و بیسواد، بسیار عمیق است. کورتاسار ادعا میکند تمام اقشار جامعه میتوانند از ادبیات خوب لذت ببرند و نویسنده لزوماً برای خدمت به آرمان انقلاب نیازی ندارد دربارهی انقلاب بنویسد.
برخی جنبههای داستان کوتاه
امروز در موقعیتی کمابیش متناقضنما در برابر شما ایستادهام. یک داستاننویس آرژانتینی آماده میشود ایدههایش دربارهی داستان کوتاه را با شما در میان بگذارد، در حالی که شنوندگان و مخاطبانش، جز چند استثنا، هیچ شناختی از آثارش ندارند. انزوای فرهنگیای که همچنان به کشورهایمان آسیب میرساند، در کنار قطع ارتباط ناعادلانهای که کوبا در حال حاضر گرفتارش است، باعث شده کتابهای من که تعدادشان کم هم نیست، جز در موارد استثنایی، به دست خوانندگان مشتاق و پرشوری چون شما نرسد. بدیِ ماجرا چندان از این بابت نیست که شما فرصت قضاوت دربارهی داستانهایم را نداشتهاید، بلکه بیشتر این است که حس میکنم کمی شبیه شبحی هستم که آمده با شما صحبت کند، آن هم بدون آن آرامش نسبی حاصل از این اطمینان که ثمرهی سالها کار و تلاش نویسنده پیشاپیش خودش به دست مخاطبان رسیدهاست. و این احساس شبح بودن لابد دیگر در من مشهود است، چون چند روز پیش بانویی آرژانتینی در هتل ریویرا با قاطعیت گفت که من خولیو کورتاسار نیستم و در پاسخ به حیرتم اضافه کرد که خولیو کورتاسار واقعی مرد موسفیدی است که از دوستان صمیمی یکی از اقوام اوست و هرگز هم پایش را از بوئنوس آیرس بیرون نگذاشته. از آنجا که دوازده سال است در پاریس زندگی میکنم، حتماً درک میکنید که حالت شبحوار من پس از این مکاشفه دوچندان شدهاست. اگر ناگهان وسط جملهای ناپدید شوم، زیاد تعجب نخواهم کرد، و چهبسا به سود همهمان باشد.
میگویند پُرشورترین آرزوی شبح این است که دستکم ذرهای از جسمانیت خودش را بازیابد، چیزی ملموس که او را لحظهای به حیات گوشتواستخواندارش بازگرداند. برای اینکه پیش شما کمی ملموستر شوم، میخواهم در چند کلمه بگویم که جهتگیری و معنای داستانهایم چیست. این کار را صرفاً برای لذت از دادن اطلاعات انجام نمیدهم، چون هیچ بررسی نظریای نمیتواند جایگزین خود اثر شود؛ دلایلم مهمتر از اینهاست. از آنجا که قرار است به برخی از جنبههای داستان کوتاه بهعنوان ژانری ادبی بپردازم و این احتمال وجود دارد که برخی از ایدههایم شنوندگان را شگفتزده یا حتی شوکه کند، به نظرم از سر صداقتی بنیادین، لازم است با اشاره به شیوهی خاص درک خودم از جهان، نوع روایتی را که برایم جذاب است تعریف کنم. کمابیش تمام داستانهایی که نوشتهام به ژانری تعلق دارند که، به دلیل نبود نامی بهتر، «فانتاستیک»۹ [خیالپردازانه/شگفتانگیز] نامیده میشود، و در تقابل با آن رئالیسم دروغینی قرار میگیرند که معتقد است همهچیز را میتوان توصیف و تبیین کرد، همانطور که خوشبینی فلسفی و علمی قرن هجدهم آن را بدیهی میپنداشت، یعنی در دل جهانی که کموبیش بهشکلی هماهنگ و بر پایهی نظامی از قوانین، اصول، روابط علّی، روانشناسیهای مشخص و جغرافیای دقیق و نقشهبرداریشده اداره میشود. در مورد من، گمان وجود نظمی دیگر که پنهانتر و کمتر انتقالپذیر است، و کشف پُرثمر آلفرد ژاری۱۰ (که معتقد بود مطالعهی راستین واقعیت نه در قوانین، بلکه در استثناهای آن قوانین نهفتهاست) از اصول راهنمایم در جستوجوی شخصیام برای رسیدن به ادبیاتی فارغ از هر نوع رئالیسمِ بیش از حد سادهلوحانه بودهاست. به همین دلیل، اگر در ایدههایی که در ادامه میآید گرایشی بهسوی هر آنچه در داستان «استثنایی» است یافتید (چه در مورد مضامین و چه حتی در قالبهای بیانی) فکر میکنم معرفیِ شیوهی درک من از جهان، موضعگیری و رویکردم به این مسئله را روشن کند. در نهایت شاید بتوان گفت که من فقط از داستان کوتاه آنگونه که خودم آن را مینویسم صحبت کردهام. با این حال، فکر نمیکنم اینطور باشد. یقین دارم که عناصر ثابت خاصی و ارزشهای معینی وجود دارند که دربارهی همهی داستانهای کوتاه صدق میکنند، چه فانتاستیک باشند چه واقعگرا، چه دراماتیک و چه طنزآمیز. و فکر میکنم شاید بتوان در اینجا آن عناصر تغییرناپذیری را نشان داد که به داستان خوب، حالوهوای خاصش و جایگاه یک اثر هنری را میبخشند.
پایان
پایان بخش رایگان
نشر اسب هیچ حامی مالی یا سرمایهگذاری ندارد؛ دارایی ما وقت و
دلبستگی چند نفر است و البته خوانندگانی که برای ادبیات مستقل ارزش قائلاند: انتخاب
میان دهها اثر، متنی که سطربهسطر سنجیده و بارها ویرایش شده، و جلدی که اختصاصاً
برای همان اثر طراحی شدهاست.
«حمایت ویژه» یعنی سهم بیشتری از این مبلغ
مستقیماً به دست پدیدآورندهی اثر میرسد.
دیدگاه خوانندگان