آیا جغرافیا سرنوشت رمان‌نویس را رقم می‌زند؟

بگذارید از این آخری بیش‌تر بگویم: همین چند روز پیش بود که برای سنجش شنوایی نوبت داشتم؛ کتاب بازی تاج‌وتختِ جورج آر. آر. مارتین را زده بودم زیر بغل، خوراک تضمینی و هیجان‌انگیز برای معطلی‌های نامعلوم مطب. دستیار شنوایی‌سنج دختری جوان بود؛ چشمش که به کتاب افتاد و پرسید شغلم چیست، بلافاصله رفت سروقت سلیقه‌ی خودش در رمان‌خوانی (رمان‌های اردو، آن هم غالباً عاشقانه‌های عامه‌پسند) و بعد به من گفت که اگر راست می‌گویم پس سه رمان انگلیسی به او معرفی کنم که حوصله‌اش را سر نَبَرد، یکی‌شان هم باید اثر خودم باشد. من نام سه کتاب را گفتم و او هم روی کاغذ نوشت.

گمان می‌کنم در لاهور بیش از روزگاری که در نیویورک یا لندن زندگی می‌کردم به کتاب‌خوان‌ها برمی‌خورم. اکثر دوستانم در نیویورک و لندن اهل داستان خواندن بودند. اما خیلی از آن‌ها خودشان هم می‌نوشتند، یا ویرایش می‌کردند، یا کارگزار ادبی بودند، یا کارِ تبلیغ کتاب را می‌کردند، یا دست‌کم با کلی آدم دمخور بودند که روز و شبشان با همین چیزها می‌گذشت. بنابراین آن‌ها کتاب‌خوان بودند، اما کتاب‌خوان نبودند، یعنی آدم‌های «غیرنظامی»^۵ نبودند. وقتی از ادبیات داستانی حرف می‌زدند، نگاه آدم‌های توی گود و اهالی این صنف را داشتند. در لاهور به‌ندرت به خوانندگانی برمی‌خورم که خودشان را جزو این حلقه‌ها بدانند. وقتی هم بحث سرِ کتاب باشد، احتمال این‌که ببینم دارم از لذت حرف می‌زنم خیلی بیش‌تر است. درست مثل شیمیدانی است که ناغافل سر از دشتی پُر از آدم‌هایی درآورده باشد که با ال‌اس‌دی در توهم سیر می‌کنند.

هیچ نمی‌دانم که همه‌ی این‌ها با نوشته‌هایم چه خواهند کرد. خاک لاهور بسیار حاصل‌خیز است، چراکه از رسوبات آبرفتی به‌جامانده از هزاران سال طغیان رود راوی در این دشت‌ها پدید آمده، رودی که حالا جلویش سد کشیده‌اند و مُرده‌است. در همین خاک، دورتادور خانه‌ام درخت کاشته‌ام: نئم، گُل‌مور و املتاس^۶.

گاهی می‌گیرند و یک‌ساله دو برابر قد من رشد می‌کنند؛ گاهی هم پژمرده می‌شوند و به فصل بعد نکشیده کارشان یک‌سره می‌شود.

بخش دوم: دیدگاه تامس مالِن

یازده سال پیش، زمانی که به واشنگتن دی‌سی اثاث کشیدم، حس می‌کردم دارم با درون‌مایه‌ای پیمانی کمابیش زناشویی می‌بندم که پیش‌تر صرفاً سر و سرّی با آن داشتم. با این‌همه هرگز فکرش را نمی‌کردم کارم به جایی برسد که بخشی از وقایع رمانم را به خانه‌ی خودم در محله‌ی فاگی باتم^۷ بکشانم، چه برسد به این‌که نام کتاب بعدی‌ام بشود «واترگیت»؛ عنوانی که هرچند برگرفته از آن رسوایی سیاسی بود، جرقه‌اش را دیدن همان مجتمع مارپیچ مسکونی‌اداری زد و از آن به بعد هر بار که از پشت میز کار سر بلند می‌کردم از قاب پنجره‌ی روبه‌رویم می‌دیدمش.

آن زمان دوستی مشترک به من گفت که خبر رفتنم را به گوش گور ویدال^۸ رسانده‌است، همان نویسنده‌ای که در مجله‌ی جی‌کیو ویراستار نوشته‌هایش بودم. واکنش ویدال این بوده: «با این کار فاتحه‌ی رمان‌نویسی‌اش خوانده‌است.» این پیش‌بینی صرفاً گوشزدی مشفقانه بود درباره‌ی بار سنگین و بازدارنده‌ی خاصی که به باور ویدال پایتخت روی دوش قوه‌ی داستان‌نویسی هر کس می‌گذارد. همین اواخر با یادآوری همین گوشزد نفس راحتی کشیدم؛ درست وقتی که ویراستارم با حمایتی فراتر از همیشه خاطرم را جمع کرد که نقل‌مکان به واشنگتن هوشمندانه‌ترین تصمیم زندگی‌ام بوده‌است.

تا حدی می‌توان گفت که سراسر قلمروِ ادبیات همان سواحل بوهمیاست^۹؛ جغرافیایی سرشته از واقعیت‌های ملموس و دگرگون‌سازی‌های خیال. کافکا هرگز پایش به آمریکا^۱۰ی خودش نرسید، اما برای آفرینش جهان‌های داستانی پُردامنه‌ای که تماماً در اقلیمی واحد ریشه دارند، شاید لازم باشد نویسنده خودش هم اهل همان خاک و بوم باشد. نمی‌شود بوث تارکینگتن^۱۱ را از ایندیانا جدا کرد، همان‌طور که نمی‌توان پروست را از پاریس بیرون کشید. در روزگار خودمان اَلن گورگانوس^۱۲ نه‌تنها در شهری با همان حال‌وهوای شهرهای کوچک کارولینای شمالی ــ زادگاهش و زیستگاه قصه‌هایش ــ زندگی می‌کند، بلکه کار مدامش رسیدگی به گورستان قدیمی کنار خانه‌اش و تر‌و‌تمیز نگه داشتن آن است. نام تازه‌ترین کتاب او ارواح محلی^۱۳ است؛ نامی که آدم را یاد همان حرف و قاعده‌ی معروف می‌اندازد که اغلب درباره‌ی جیمز جویس نقل می‌کنند: این‌که واقعاً جهان‌شمول‌ترین حقیقت‌ها، همواره همان بومی‌ترین آن‌ها هستند. با این‌همه، جویس محلی‌ترین رمان کل تاریخ را نه در خاک دوبلین که در تریسته و زوریخ و پاریس نوشت.

سراسر قلمروِ ادبیات همان سواحل بوهمیاست؛ جغرافیایی سرشته از واقعیت‌های ملموس و دگرگون‌سازی‌های خیال.

با تمام این حرف‌ها من ترجیح می‌دهم نویسندگان محبوبم ــ به‌ویژه دوستانِ نویسنده‌ام ــ درست همان‌جایی بمانند که به آن تعلق دارند. وقتی جیمز الروی^۱۴ پس از چند سال زندگی در کانزاس‌سیتی و کالیفرنیای شمالی عاقبت به لس‌آنجلس بازگشت، آرامش خاطر عجیبی پیدا کردم؛ و هرچند از احتمال این‌که پاتریشیا همپل^۱۵ روزگار بیش‌تری را در شرق بگذراند خوش‌حال می‌شوم، از فکر این‌که مبادا روزی سنت پاول را برای همیشه ترک کند دلم شور می‌زند؛ شهری که از روزگار فیتزجرالد تا به امروز واقعاً مال هیچ نویسنده‌ای جز او نبوده‌است.

برخی از نویسندگان برای این‌که کارشان راه بیفتد، باید از دیار خود دور شوند تا آن دوگانگی عشق و نفرتِ کوئنتین کامپسنی^۱۶ را نسبت به خاکی که از دلش برآمده‌اند از سر بگذرانند. ویلا کاتر، مارک تواین و جون دیدیون تازه وقتی پایشان به شهرهایی دور از خانه‌شان باز شد، توانستند قلمشان را به کار بیندازند و از نبراسکا و میزوری و کالیفرنیا بنویسند. البته به این دست نویسندگان گوشزد می‌شود که اگر دوری‌شان طولانی شود، گوششان تیزی و آشنایی‌اش را با زیروبم کلام و طرز حرف زدن مردم «خودشان» از دست خواهد داد که حرف پُربی‌راهی هم نیست.

گاهی البته سرک کشیدنی جانانه به دیاری بیگانه ــ اقامتی طولانی در شرایطی خاص ــ توشه‌ای از تجربه نصیب نویسنده می‌کند تا آن را با خود به خانه بیاورد و مثل قهوه‌ای غلیظ و فرنگی، بعداً سر فرصت پشت میز کارش دم بگذارد و بنوشد: مثلاً روزگار اقامت ای. ام. فورستر در هند، یا روزهای جنگی نورمن میلر^۱۷ در اقیانوس آرام جنوبی. از سوی دیگر، تبعید ابدی هم درست مثل طناب دار می‌تواند فکر و حواس آدم را حسابی جمع کند. نبوغ جوزف کنراد درست زمانی شکوفا شد که یک‌سره دل به خاک و زبانی دیگر سپرد و با آن درآمیخت.

بیست سال پیش، هنگامی که انقلاب سایبری تازه پا می‌گرفت، هیچ‌کداممان فکرش را نمی‌کردیم قرار است چه‌قدر از عمرمان را در «ابر»^۱۸ سپری کنیم؛ آن ناکجاآباد پهناوری که در آن هر کسی «دوست» به حساب می‌آید. در میان این‌همه واقعیت مجازی، واقعیت ملموس و جغرافیایی ــ چه در وطن باشیم و چه در غربت ــ رفته‌رفته ضروری‌تر جلوه می‌کند. کتاب‌های پیوندخورده با مکان، از کتاب‌فروشی‌های محلی بیش‌تر دوام آورده‌اند.